Een persoonlijkheidsstoornis wordt gekenmerkt door emoties
en gedragingen die duidelijk afwijken. Het betreft een combinatie van
karaktereigenschappen die een bron van lijden vormen voor de betrokkene of
voor zijn of haar omgeving. Zonder dat er sprake is van een belemmering in
het persoonlijke, beroepsmatige of sociale functioneren mag je niet van
een stoornis spreken. Het patroon van afwijkend reageren en handelen is
niet gemakkelijk te veranderen. De mensen met een persoonlijkheidsstoornis
zijn zich daar niet of maar ten dele van bewust. Zij ervaren zich als
zichzelf en zeggen: "zo ben ik nu eenmaal". Sommigen van hen leggen de
verantwoordelijkheid makkelijk buiten zichzelf en zullen niet gauw geneigd
zijn om psychiatrische hulp te zoeken.
De persoonlijkheid (het karakter) van iemand ontstaat vanuit een
biologische aanleg en ontwikkelt zich binnen de sociale omgeving. Uit
tweelingonderzoek is gebleken dat een aantal persoonlijkheidsstoornissen
een erfelijke basis heeft. De stoornis ontstaat waarschijnlijk doordat de
erfelijke aanleg en de opvoeding (nature and nurture) elkaar in ongunstige
zin beïnvloeden. Het lijkt dat er een chemische basis in de hersenen
bestaat die mensen tot een bepaalde persoonlijkheidscategorie doet behoren.
Stoffen die de chemische werking van de hersenen beïnvloeden hebben soms
een opmerkelijk effect op de persoonlijkheidstrekken. Zo kan een middel
als Prozac bijvoorbeeld mensen die hun hele leven angstig en verlegen
waren geleidelijk zelfverzekerder maken en kan manlijk geslachtshormoon (testosteron)
mensen impulsiever maken.
De psychologische kenmerken van iemand ontwikkelen zich doordat de persoon
leert zich te handhaven. Dat gebeurt enerzijds door zich aan te passen aan
de omgeving en anderzijds door de omgeving aan te passen aan zichzelf.
Wanneer interactieve aanpassing (adaptatie) niet goed lukt, bijvoorbeeld
wanneer de omstandigheden als te bedreigend of beangstigend worden ervaren,
dan kunnen er met behulp van afweermechanismen psychologische compromissen
worden gevormd. Met deze tussenoplossingen kan, zonder de werkelijkheid al
te zeer geweld aan te doen, het leven draaglijk gehouden worden.
Verdringen, "vergeten", kan zo'n tussenoplossing bieden, maar ook
verschuiven, d.w.z. je woede voelen jegens iemand anders dan voor wie het
eigenlijk bedoeld is. Projectie, je eigen (boze) gevoelens bij een ander
leggen, is ook zo'n manier. Alle mensen gebruiken afweermechanismen en
hebben daarin een grote variatie en keuzemogelijkheid. Sommige mensen zijn
beperkt in het omgaan met problemen en stress en gebruiken een klein
aantal, steeds dezelfde afweermechanismen. Zij hebben een kleiner
repertoire. Doordat zij steeds op ongeveer dezelfde manier reageren gaan
zij de wereld ook op één bepaalde manier ervaren. Wellicht dat er op deze
manier een proces in werking treedt dat zichzelf versterkt en dat
geleidelijk aanleiding geeft tot het ontstaan van een
persoonlijkheidsstoornis.
De classificatie van psychiatrische stoornissen zoals die internationaal
is afgesproken, draagt het gevaar in zich dat mensen een etiket opgeplakt
krijgen, in een hokje worden geduwd. Bij elke persoonlijkheidsstoornis
moet worden benadrukt dat het om lang bestaande patronen moet gaan waarvan
iemand bij voortduring, ook in het dagelijks functioneren te lijden heeft.
Zonder dat kan het rauw op het dak vallen om de beschrijvingen van de
hiernaast opgesomde persoonlijkheidsstoornissen te lezen. Ook is het
belangrijk om te onderkennen dat het bij persoonlijkheidsstoornissen om
heel gewone eigenschappen gaat die in een bepaalde combinatie en
intensiteit uiteindelijk, vooral op basis van het persoonlijk- en
eventueel maatschappelijk- disfunctioneren, als een stoornis
geclassificeerd kunnen worden. Overigens is de classificatie helemaal niet
onomstreden en dus het nut er van ook niet.
De beschrijving van de persoonlijkheidsstoornissen volgt steeds dezelfde
systematiek. Eerst worden de kenmerken beschreven onder het kopje
herkenning, vervolgens worden er gegevens verstrekt over het voorkomen en
de mogelijke ontstaanswijze van de stoornis waarna er kort wordt ingegaan
op de psychotherapeutische behandelingsmogelijkheden.
ePsychiater, persoonlijkheidsstoornissen
